E tu e ara e te iti tangata Kuki Airani

Friday April 20, 2018 Published in Letters to the Editor

Kia Orana e te etita,

E reo poroki teia na te Koutu Nui e te au arongamana e manako nei i teia au tumu tapura.

Manako mua, koia oki to tatou enua- te rito e te tango o to tatou kapuaanga.

Maata uatu rai te akatuke’anga ture tei arapaki mai ki te au ‘atu enua katoatoa. Te ngai tu-kaui, koia oki ko te enua akapiri mou’ia na roto i te piri’anga toto kopu tangata (occupation right). I te tuatau mua, me e enua kopu tangata toou, ka noo teia enua ki roto i te kopu tangata e tuatau uatu. Kare e koreromotu.

I teia tuatau, kua tuku ia te kotinga ono nga’uru mataiti (60) e te akava enua. Mataiti 2014, kua akamata te akava enua i te apai mai i to ratou manako keke e ka akatuke ratou i te turanga ture no te tipupu enua e te vaito mataiti ki te enua kopu tangata.

Kare oki teia tieni’anga i uri’uri ia i roto i te au kopu tangata e te au matakeinanga, i mua ake ka mana ei tei reira. I teia tuatau ka anoano ia tetai kimikimianga oonu e te iriiri-kapua (land commission) ki roto i teia tieni’anga ture na te akava enua.

Ka inangaroia kia akatupu’ia tetai Kumiti Maata. Na ratou e akara matatio i te au tienianga ture enua kopu tangata.

Te rua ote manako koia oki ko te manuiri me kore ko te au tangata mei vao mai i to tatou akau e kare o ratou pirianga toto. Kua kite oki tatou i te tienianga o te tangata manuiri  mei vao mai.

Kua kake oki to ratou numero, ta ratou peu, e ta ratou angaanga tukeke i roto i te basileia. Tetai manako oki ko te oronga’anga tikaanga koreromotu kia noo mai ratou ki roto i te basileia e motukore uatu.

I teia openga marama ake nei, kua rave’ia tetai iriiri-kapua ki roto i te ngutuare o te Ui Ariki i Atupare. Ko te tumu manako, koia oki no te tienianga o te ture manuiri mataiti itungauru ma tai e te itungauru marua (Immigration Act 1971/72). Na to tatou opati Runanga Manuiri o te pae paruru no vao mai  tei reira i oora mai.

Te pati iatu nei ki te iti tangata Kuki Airani kia tuku atu i to kotou manako ki te Paepae o te Kaumaiti me kore ki te Runanga Manuiri no runga i teia tumu manako.

I runga rai i teia tumu manako koia oki ko te au manuiri tei kimi puapinga i roto i te basileia ma te kore o ratou tikaanga. Kua kite oki te au manuiri kite pakari i te au ngai tukaui o te ture e kua rave ratou i ta ratou  kimianga puapinga ma te aati tikai i te ture.

Manganui te au pitiniti manuiri i konei e kare o ratou tikaanga i raro ake i te ture enua e te ture basileia. I tetai pae, kare oki o ratou taeake Kuki Airani no te piriatu i  te angaanga kimi puapinga-ki raro ake i te ture.

Tetai ngai tumatetenga koia oki ko te au pitiniti tei akapae’ia  na te iti tangata Kuki Airani ua. Kua keia’ ia tei reira e te manuiri – raro ake i ta tatou ture enua. Te mea poitirere kua kite te Opati o te Kavamani i tei reira e kare oki ratou i paruru e i paike te reira.

Kare katoa ratou i rave i ta ratou angaanga no te tiaki e te akava i te ture pitiniti.

Te toru o te manako koia oki me ka inangaro tatou i te paruru i to tatou ipukarea, ka inangaro ia tatou kia akaou, akatupu, akamana i te au irava ou ei paruru tikai i te tapu o te ititangata Maori. Me pakari  tatou i te paruru i teia na roto i te ture metua, kia matutu tei reira no ta tatou tamariki, mokopuna, te ina e te ina rere e te au uki ki mua.

Kapiti mai oki to tatou reo tupuna e ta tatou au peu Maori tei kakara ki te basileia. Ka inangaro tatou kia paruru e kia ketaketa tei reira e auraka kia ngaro. Manganui ua atu rai te au manako tuketuke te ka inangaro ia i te tuku iatu ki te iti tangata Kuki Airani. Te maata o teia au manako, kua tata ia ki roto i te ripoti mataiti a te Koutu Nui ki te Kaumaiti e te Minita o te Are Ariki i te mataiti 2017.

E tu, e ara, e te ititangata Kuki Airani, auraka e noo vare ua. Te neke nei te tau, e kia viviki tatou i te opu mai i te au tienianga taukore.

Te Atua te Aroa,

                Terea Mataiapo,

                Paul Raui Allsworth

                Peretiteni o te Koutu Nui.

Leave a comment